محققان در پژوهشی جدید، به بررسی یکی از روشهای ساده و الهامگرفته از طبیعت برای تصفیه آب پرداختهاند؛ روشی که سالهاست مورد استفاده قرار میگیرد و اکنون دوباره مورد توجه قرار گرفته است.
به گزارش هفت گرد، افزایش جمعیت جهان و تغییرات اقلیمی، تامین آب آشامیدنی سالم را به یکی از مهمترین چالشهای عصر حاضر تبدیل کرده است. همزمان با این روند، توسعه سریع صنعت و ورود آلایندههای نوظهور به منابع آب، خطر آلودگی آب به مواد مضر برای سلامت انسان را افزایش داده است. بر اساس آمارهای بینالمللی، بخش قابل توجهی از جمعیت جهان همچنان به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند و میلیونها نفر ناچارند آب مورد نیاز خود را مستقیماً از منابع آب سطحی تامین کنند. این وضعیت، بهویژه در کشورهای در حال توسعه و مناطق روستایی، نگرانیهای جدی بهداشتی و اجتماعی ایجاد کرده است. دسترسی نداشتن به آب سالم، میتواند منجر به شیوع بیماریهای عفونی، افزایش هزینههای درمان و کاهش کیفیت زندگی شود.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که بدانیم بخش عمدهای از جمعیت فاقد آب سالم، در مناطق روستایی که معمولاً از زیرساختهای پیشرفته تصفیه آب بیبهرهاند زندگی میکنند. در چنین شرایطی، استفاده از روشهای پیچیده و پرهزینه تصفیه آب امکانپذیر نیست و نیاز به راهکارهایی ساده، کمهزینه و قابل اجرا بیش از پیش احساس میشود. از سوی دیگر، بسیاری از منابع آب سطحی و زیرزمینی در این کشورها تحت تاثیر پسابهای تصفیهنشده قرار دارند. بنابراین، یافتن روشهایی که بدون نیاز به مصرف بالای انرژی یا مواد شیمیایی، بتوانند کیفیت آب را بهبود دهند، ضرورتی انکارناپذیر است.
در همین زمینه، علیرضا رادخواه از گروه شیلات دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران به همراه دو همکار دانشگاهی خود و با همکاری موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، پژوهشی را انجام دادهاند. این پژوهش با تمرکز بر بررسی کارایی فیلتراسیون شنی، بهعنوان یک راهکار مبتنی بر طبیعت، تلاش کرده است نشان دهد که چگونه میتوان از این روش ساده برای تصفیه آب استفاده کرد.
روش کار این پژوهش بر پایه مرور منابع علمی معتبر و مطالعات انجامشده در سالهای گذشته استوار بوده است. پژوهشگران با بررسی نتایج تحقیقات مختلف داخلی و خارجی، ابعاد گوناگون استفاده از فیلتراسیون شنی را مورد ارزیابی قرار دادهاند. در این روش، آب از لایههایی از شن و ماسه عبور داده میشود و در طی این فرآیند، ذرات معلق، برخی آلایندهها و عوامل بیماریزا کاهش مییابند. سادگی ساختار، مصرف پایین انرژی و عدم نیاز به پیشتصفیه شیمیایی از جمله ویژگیهایی است که در این بررسی مورد توجه قرار گرفتهاند.
طبق یافتههای این پژوهش، طراحی سیستمهای فیلتراسیون شنی ساده، کمهزینه و در عین حال موثر، بهویژه برای مناطق روستایی فاقد تجهیزات پیشرفته، اهمیت زیادی دارد. فیلتراسیون شنی میتواند بهعنوان یک رویکرد مبتنی بر طبیعت، در کشورهای مختلف و بهخصوص در کشورهای در حال توسعه و کمتر توسعهیافته مورد استفاده قرار گیرد. این روش به دلیل ساختار ساده و قابلیت نگهداری آسان، میتواند بخشی از نیاز به آب آشامیدنی سالم را برطرف کند.
در این تحقیق تاکید شده است که فیلتراسیون شنی، اگرچه بهتنهایی قادر به حذف همه ناخالصیهای شیمیایی نیست، اما نقش موثری در کاهش بسیاری از آلایندههای میکروبی و فیزیکی دارد. پژوهشگران نتیجه گرفتهاند که استفاده درست و طراحی مناسب این فیلترها، میتواند کیفیت آب را به شکل قابل توجهی بهبود بخشد و به تامین آب سالم کمک کند، بهویژه در شرایطی که گزینههای دیگر در دسترس نیستند.
این مطالعه نشان میدهد که فیلترهای شنی کند قادرند برخی یونها و ذرات کلوئیدی را حذف کنند، اما حذف کامل برخی ترکیبات شیمیایی مانند نیترات، سولفات یا سختی آب به تنهایی با این روش امکانپذیر نیست. در عین حال، مطالعات مختلف نشان دادهاند که فرآیندهای زیستی در بستر فیلتر شنی میتوانند به کاهش برخی آلایندهها کمک کنند. برای مثال، تبدیل آمونیوم به نیترات از طریق فعالیت میکروبی و همچنین حذف فلزاتی مانند آهن، منگنز و حتی آرسنیک در شرایط خاص گزارش شده است.
همچنین پژوهشهای مرورشده در این مقاله نشان میدهند که فیلتراسیون شنی در حذف برخی سموم زیستی، مواد ضد میکروبی و حتی عوامل بیماریزای آبزیان موثر بوده است. این ویژگیها باعث شده است که فیلترهای شنی، بهعنوان روشی قابل اعتماد، ارزان و با قابلیت اجرای محلی، مورد توجه قرار گیرند. همچنین کاهش وابستگی به مواد شیمیایی وارداتی و امکان راهاندازی توسط نیروی کار غیرماهر، از دیگر مزایای مهم این روش هستند.
قابل ذکر است این یافتهها در فصلنامه «آب و توسعه پایدار» وابسته به دانشگاه فردوسی مشهد منتشر شده اند. نشریه مورد اشاره به انتشار پژوهشهای مرتبط با مدیریت منابع آب و توسعه پایدار میپردازد.