در پژوهشی تازه، مجموعهای از مطالعات بینالمللی درباره طولانی شدن زمان تحصیل در مقاطع ارشد و دکتری بررسی شده تا عوامل اصلی این پدیده مشخص شوند.
به گزارش هفت گرد، آموزش عالی در مقاطع تحصیلات تکمیلی طی سالهای اخیر اهمیت بیشتری یافته است. رشد سریع فناوری، تغییر نیازهای بازار کار و گسترش حوزههای تخصصی سبب شده کشورها به تربیت نیروهای متخصص در سطوح کارشناسی ارشد و دکتری توجه ویژهای نشان دهند. سیاستگذاران آموزشی و حتی بخش صنعت، افزایش تعداد فارغالتحصیلان این مقاطع را راهی برای تقویت توسعه اقتصادی و علمی میدانند. با این حال، ورود به این دورهها تنها آغاز مسیر است و اتمام موفق و بهموقع آنها چالشی جدی به شمار میرود.
بسیاری از دانشجویان تحصیلات تکمیلی همزمان با تحصیل، مسئولیتهای شغلی و خانوادگی نیز بر عهده دارند. این شرایط میتواند زمان لازم برای مطالعه و پژوهش را کاهش دهد و فشار روانی ایجاد کند. طولانی شدن دوره تحصیل نهتنها هزینههای مالی و زمانی بیشتری بر دانشجو تحمیل میکند، بلکه ممکن است از نگاه کارفرمایان نیز نشانهای منفی تلقی شود. از سوی دیگر، دانشگاهها نیز در صورت تأخیر دانشجویان ناچارند منابع بیشتری صرف کنند و در موارد ترک تحصیل، این منابع عملاً از دست میرود. بنابراین شناسایی دقیق عواملی که باعث تأخیر در فارغالتحصیلی میشود، برای بهبود کارآمدی نظام آموزش عالی ضروری است.
در همین راستا، یگانه حیدریان، پژوهشگر روانشناسی در گروه روانشناسی تربیتی واحد سنندج دانشگاه آزاد اسلامی با همکاری دانشگاه آزاد اسلامی صحنه و دانشگاه علامه طباطبائی، پژوهشی مروری درباره عوامل مؤثر بر تأخیر در فارغالتحصیلی دانشجویان تحصیلات تکمیلی انجام داده است. این مطالعه با تمرکز بر تحقیقات یک دهه اخیر، تلاش کرده تصویری جامع از مهمترین متغیرهای تأثیرگذار بر طولانی شدن زمان دریافت مدرک در مقاطع ارشد و دکتری ارائه دهد.
پژوهش مورد اشاره از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، کیفی است و به شیوه «مرور سیستماتیک» انجام شده است. مرور سیستماتیک به معنای بررسی منظم و مرحلهبهمرحله مطالعات پیشین بر اساس معیارهای مشخص است تا نتایج قابل اعتماد و جمعبندی دقیقی حاصل شود. در این تحقیق، ۱۲۸ مطالعه منتشرشده بین سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۴ در دو پایگاه علمی معتبر بینالمللی یعنی وبآوساینس و اسکوپوس بررسی شدهاند. برای تحلیل دادهها و ترسیم ارتباط میان موضوعات نیز از نرمافزارهای تخصصی استفاده شده است تا تصویر روشنی از روند پژوهشها و محورهای اصلی آنها به دست آید.
طبق یافتههای این بررسی، سه دسته اصلی از عوامل مؤثر بر تأخیر در فارغالتحصیلی شناسایی شدند: عوامل دانشجویی، عوامل دانشگاهی و عوامل محیطی. عوامل دانشجویی شامل ویژگیهای جمعیتشناختی، عملکرد تحصیلی، مهارتهای پژوهشی، توانایی خودمدیریتی و شرایط زندگی شخصی مانند مسئولیتهای خانوادگی است. عوامل دانشگاهی به مسائلی مانند میزان حمایت مالی، کیفیت راهنمایی استادان، امکانات آموزشی و شفافیت مقررات مربوط میشود. عوامل محیطی نیز شرایط اقتصادی، بحرانهای گسترده، اصلاحات سیاستی و چشمانداز شغلی را در بر میگیرد.
بر اساس این یافتهها، یکی از نکات مهم، وجود معیارهای نانوشته و گاه مبهم برای فارغالتحصیلی است که ممکن است از سوی برخی استادان یا گروههای آموزشی اعمال شود و موجب سردرگمی دانشجویان گردد. همچنین اشتغال همزمان با تحصیل، کمبود منابع مالی و ضعف در مهارتهای پژوهشی از جمله عواملی هستند که میتوانند روند انجام پایاننامه یا رساله را طولانی کنند. پژوهشگران پیشنهاد کردهاند دانشگاهها با ایجاد ساختارهای شفافتر، برگزاری دورههای آموزشی مهارتهای پژوهشی و طراحی نظامهای حمایت مالی مؤثر، زمینه اتمام بهموقع تحصیل را تقویت کنند.
از دیگر پیشنهادهای مطرحشده، توجه ویژه به سال نخست تحصیل در مقاطع تکمیلی است، زیرا عملکرد تحصیلی در این سال میتواند پیشبینیکننده مهمی برای فارغالتحصیلی بهموقع باشد. ایجاد سیستمهای هشدار زودهنگام برای شناسایی دانشجویان در معرض خطر افت تحصیلی و تقویت حمایتهای آموزشی میتواند از بروز تأخیرهای طولانی جلوگیری کند. در عین حال، پژوهشگران تأکید میکنند که هدف، کوتاه کردن غیرمنطقی زمان تحصیل نیست، بلکه کاهش موانع ساختاری و قابل پیشگیری است که روند آموزشی را مختل میکند.
این یافتههای علمی که توجه به آنها میتواند در ادامه بهتر مسیر تحصیلی توسط دانشجویان کمک کننده باشند، در «فصلنامه نامۀ آموزش عالی» منتشر شدهاند. این نشریه تخصصی وابسته به مؤسسۀ پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی و سازمان سنجش آموزش کشور است که به انتشار پژوهشهای علمی در حوزه آموزش عالی میپردازد.