آموزش آنلاین به مهارتهایی فراتر از توانایی کار با سامانههای آموزشی و ابزارهای دیجیتال نیاز دارد. در یک مطالعه مروری نظاممند که سه دهه پژوهش را بررسی کرده عنوان شده است که اعضای هیئتعلمی به ۱۰۶ شایستگی و مهارت کلیدی برای آموزش آنلاین نیاز دارند. همچنین در کنار توانمندیهای فردی، فرهنگ سازمانی دانشگاهها و حمایت اساتید از یکدیگر نیز در کیفیت آموزش آنلاین موثر است.
به گزارش هفت گرد، در دهههای اخیر، رویدادهای متعدد جهانی چهره آموزش عالی را به شدت تغییر دادهاند. در این میان پس از شیوع کووید-۱۹، کلاسهای مجازی خیلی سریعتر از آنچه که تصور میشد در دانشگاهها جای باز کردند. گسترش سامانههای مدیریت یادگیری و رواج شبکههای اجتماعی نیز تقاضا برای دورههای آنلاین را بیشتر و نقش فناوری را در ارتقای بسترهای آموزشی بیش از پیش برجسته کرد.
از سوی دیگر نیز تغییر سبکهای یادگیری نسل جدید دانشجویان که با رایانه، اینترنت و بازیهای دیجیتال بزرگ شدهاند، سبب شده که استفاده از فناوریها در دانشگاهها جایگاه ویژهای پیدا کند. اما برای این تغییر و گذر از آموزش سنتی چهره به چهره، اعضای هیئتعلمی برای تدریس اثربخش و تسهیل یادگیری دانشجویان به طیف وسیعی از مهارتها و شایستگیها نیاز دارند.
برخی از اعضای هیئتعلمی تصور میکردند که آموزش آنلاین صرفاً به معنای انتقال منابع آموزشی به بسترهای آموزش آنلاین است. چنین درک سطحی از یک طرف سبب افت کیفی دورههای آنلاین در ارزیابی دانشجویان منجر شده و از سوی دیگر مقاومت مدرسان در برابر کسب مهارتهای جدید را در پی داشته است.
بر همین اساس، یک پژوهش مروری نظاممند ۷۷ مقاله علمی که در ۳۰ سال بین ۱۳۷۲ تا ۱۴۰۲ منتشر شده است را بررسی کرده و ۱۰۶ مهارت کلیدی اعضای هیئتعلمی را از این مطالعات استخراج کردند. این مهارتها در هفت بعد «آموزش از راه دور و مهارتهای فنی»، «برنامهریزی و طراحی دوره»، «تسهیلگری در بحثها»، «تعامل و حضور اجتماعی»، «مدیریت امور اداری و کلاس»، «ارزیابی یادگیری دانشجوی» و «توانایی تفکر و تدریس بازتابی» دستهبندی شدند.
در این مطالعه که در مجله «research and practice in technology enhanced learning» منتشر شده است، عنوان شده که در سالهای ابتدایی مقالات بیشتر بر یادگیری ابزارها و نرمافزارهای فنی متمرکز بودند، به صورتی که از مجموع ۷۷ مقاله بررسی شده، ۵۵ مقاله به مهارتهای فنی و ۵۳ مقاله به طراحی دوره پرداخته بودند. اما توانایی «تامل و تدریس تاملی» یا تدریس بازتابی تنها فقط در ۹ مقاله از ۷۷ مقاله مورد توجه قرار گرفته بودند. تدریس در فضای مجازی لبریز از موقعیتهای پیشبینینشده، پیچیده و پویا است و مدرسی که از مهارتهای تدریس تاملی و بازتابی برخوردار است، مدام عملکرد خود، بازخورد دانشجویان و ابزارهای بهکار رفته را تحلیل و ارزیابی میکند.
این تفاوت برای پژوهشگران مهم است؛ چرا که بررسی روند مطالعات نشان داد که تمرکز بر مهارتهای فنی و طراحی بهویژه پس از همهگیری کووید۱۹ افزایش یافته در حالی که مهارتهایی مانند بازخورد، ارتباط و بازاندیشی کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند.
پژوهشگران در این مطالعه بر اساس یافتهها یک مدل سه سطحی برای توسعه حرفهای اعضای هیئتعلمی پیشنهاد کردند. سطح اول، سطح «کلاس درس» است که شامل چهار دسته کلی «تفکر بازتابی»، «مهارتهای مدیریتی و ارتباطی»، «مهارتهای پداگوژیک» و «توانمندیهای فنی» است. به این معنی است که استاد باید علاوه بر مهارتهای فناورانه توانایی طراحی و برنامهریزی دوره، برقراری ارتباط و تعامل با دانشجویان، مدیریت فرآیند یادگیری، ارزیابی و بازاندیشی درباره شیوه تدریس خوبی را داشته باشد.
سطح دوم؛ سطح دانشکده و جامعه حرفهای استادان است. یعنی استاد برای توسعه مهارتهای خود باید در گروهها و شبکههای حرفهای با سایر اساتید تجربههای خود را به اشتراک بگذارد، از همکاران یاد بگیرد و درباره مسائل آموزش آنلاین با آنها همکاری و تبادل نظر کند.
سطح سوم نیز دانشگاه و فرهنگ سازمانی آن است. دانشگاه باید آموزش آنلاین را به رسمیت بشناسد و برای توسعه آن حمایت، مشوق و فرصت کافی فراهم کند. یک استاد توانمند بدون محیط سازمانی حمایتگر نمیتواند آموزش آنلاین موثری ارائه دهد.
این مطالعه که توسط پژوهشگران موسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، دانشگاه خوارزمی و دانشگاه رازی کرمانشاه انجام شده، نشان میدهد که مسئولیت کیفیت آموزش آنلاین را نباید تنها به دوش استاد گذاشت. طراحی و سازماندهی یک دوره آنلاین یک فرآیند تیمی است که در آن استاد در کنار طراح آموزشی، نیروی فنی، طراح گرافیک و متخصص رایانه فعالیت میکند. در دانشگاههایی که چنین گروههایی وجود ندارد، ممکن است بخش زیادی از وظایف به دوش استاد قرار گیرد و فشار کاری او افزایش یابد.
با این حال، پژوهشگران این مطالعه تأکید کردهاند که نتایج این پژوهش باید با توجه به محدودیتهای مطالعه تفسیر شود. این مطالعه فقط مقالات پژوهشی انگلیسیزبان را دربرگرفته و پایاننامهها، رسالهها، گزارشها و کتابها از آن کنار گذاشته شدهاند. همچنین کیفیت روششناختی مقالات منتخب بهطور جداگانه ارزیابی نشده و احتمال دارد تفاوت میان کلیدواژههای مورد استفاده پژوهشگران و نحوه نمایهسازی مقالات در اسکوپوس و وب آو ساینس باعث حذف برخی مطالعات مرتبط شده باشد. با وجود این محدودیتها، نویسندگان پیشنهاد کردهاند پژوهشهای آینده شایستگیهای استادان را بر اساس سطح تجربه، از استاد تازه کار تا حرفهای، و همچنین بر مبنای رشتههای دانشگاهی و تفاوتهای فرهنگی آنها بررسی کنند.