بهجت صدر که بود؟
بهجت صدر یکی از پیشگامان و چهرههای مهم هنر مدرن در ایران بود؛ هنرمندی که به هنر و سنت ایرانی علاقهمند بود، اما در برابر بازگشت یا تکرار گذشته ایستادگی کرد. همین نگاه بود که او را به یکی از جسورترین چهرههای نسل نخست هنر مدرن ایران تبدیل کرد.
به گزارش هفت گرد، بهجت صدر خرداد ۱۳۰۳ در اراک به دنیا آمد. با مهاجرت خانواده به تهران، بهجت وارد دانشسرای مقدماتی شد، به دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران قدم گذاشت و با رتبه نخست در رشته نقاشی فارغالتحصیل شد.
این موفقیت، آغاز دورهای تازه در زندگی حرفهای او بود. مدتی بعد، با دریافت بورس تحصیلی راهی ایتالیا شد و در آکادمی روبرتو ملی و آکادمی هنرهای زیبای ناپل، تحصیلات آکادمیک خود را ادامه داد. اقامت در ایتالیا و مواجهه مستقیم با جریانهای هنری اروپا، زبان بصری او را بیش از پیش به سوی تجربههای مدرن سوق داد. صدر در همان سالهای نخست ایتالیا به سمت انتزاع غیرهندسی رفت و حتی نقاشی روی سهپایه را کنار گذاشت و بوم را روی زمین قرار داد.
بهجت صدر خیلی زود به یکی از مهمترین هنرمندان نوگرا و مدرن ایران بدل شد، اما در فضایی که مدرنیسم هنوز در هنر ایران در حال توسعه و تثبیت بود، این مسیر برای او چندان هموار نبود.
علیرضا سمیعآذر در توصیف بهجت صدر در کتاب «زایش مدرنیسم ایرانی» او را اینگونه توصیف کرده است که «شاید هیچ نامی را نتوان به شایستگی بهجت صدر در جایگاه یک آوانگارد قرار داد. او بدون هیچ تردیدی در زمره پیشروترین چهرههای مدرنیسم ایرانی است؛ نه فقط به لحاظ تقدم تاریخی، بلکه چون در مقام یک زن در جامعه سنتی و شیفته گذشته ایران، مسیری سخت و پرچالش را در پیش گرفت تا با تفکر حاکم بر محیط خود درگیر شده و دریچههای نوینی را به روی آینده هنر این سرزمین بازگشاید.»
شاید یکی از مهمترین ویژگیهای زندگی هنری بهجت صدر، نگاه او به سمت آینده بود. او اساسا معتقد بود که همین نگاه رو به جلو، راز تحولات هنری ایرانیان در طول تاریخ بوده است، پس حالا چرا باید به سمت گذشته بازگشت. صدر در یکی از مصاحبههای خود گفته بود که «اگر هنر دوره صفویه به هنر دوره هخامنشی و هنر دوره قاجار به هنر دوره صفویه میاندیشید و صرفا بدان معطوف بود، ما اکنون کجا قرار داشتیم؟»
جالب است که او برخلاف بخشی از نقاشان نوگرای ایران، تلاشی برای بومیکردن مستقیم آثارش نداشت و در تمام دوران تحصیل و آموزش خود در ایران و اروپا، همواره به هنر مدرن و نوآوری باور داشت. در دورهای که بسیاری از همنسلانش هویت ایرانی را از مسیر نشانهها و نقشمایههای سنتی جستوجو میکردند و «مکتب سقاخانه» نیز متولد شده بود، صدر میخواست این هویت را با روشی جدید و مستقل، به نمایش بگذارد.
صدر در توصیف این باور خود گفته بود: «… عدهای از نقاشان به اجبار دنبال سنت خاصی هستند. مثلا استفاده از عناصر ایرانی. این یک نوع تعصب است، در حالی که یک نقاش مثل خود من، ممکن است از وطنم، از کاشیکاری مسجد جامع و یا از معماری اصفهان تاثیر بپذیرم، ولی خود آنها را در تابلو نیاورم. باید آنچه را که حس میشود و در ذهن نقش میبندد، پیاده کرد.»
سال ۱۳۳۵، بهجت صدر دومین جایزه مسابقه سنویتو رومانو را دریافت کرد و یکی از آثارش در بیستوهشتمین دوسالانه ونیز به نمایش درآمد؛ حضوری که نام او را در میان نقاشان جوان ایرانی حاضر در یکی از مهمترین رویدادهای هنری جهان قرار داد. یک سال بعد نیز نخستین نمایشگاه انفرادی خود را در نگارخانه پینچو در رم برگزار کرد.
در همین سالها، زندگی شخصی و حرفهای صدر نیز در هم تنیده شد. او در سال ۱۳۳۷ با مرتضی حنانه، آهنگساز ایرانی، ازدواج کرد و در سال ۱۳۳۸ به ایران بازگشت و از سال بعد فعالیت آموزشی خود را در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران ادامه داد.
در سومین دوسالانه تهران، در سال ۱۳۴۱، جایزه نخست را دریافت کرد و آثارش بار دیگر به دوسالانه ونیز راه یافتند. این موفقیتها نشان میدادند که تجربههای او دیگر صرفاً در محدوده یک نقاش جوان مستعد دیده نمیشدند، بلکه صدر به یکی از چهرههای مهم جریان نوگرای هنر ایران تبدیل شد و توانست در عرصه بینالملل به عنوان هنرمندی تثبیتشده شناخته شود.
صدر در دورهای از مسیر حرفهای خود حتی در شیوه کار با رنگ نیز از منطق رایج نقاشی فاصله گرفت. او در توصیف روش خود میگفت که رنگ را روی بوم نمیگذارد، بلکه آن را از بوم برمیدارد. این نگاه معکوس به عمل نقاشی، در سطحهای خراشیده، هاشورهای زمخت و بافتهای فشرده آثارش دیده میشود.
او در این زمینه توضیح داده است: «من از کاردک برای پهن کردن و مرتب کردن رنگ استفاده میکردم. در این شیوه کار، گاهی قشر ضخیم رنگ روی تابلو باقی میماند. کم کم عمل پهن کردن تبدیل به برداشتن رنگها با کاردک شد. من رنگها را روی بوم میریختم برای اینکه بعدا آنها را با کاردک بردارم.»
به مرور زمان، نمایشگاههای متعدد او در ایران و خارج از کشور، همراه با حضور آثارش در مجموعههای موزهای معتبر، جایگاهش را در تاریخ هنر مدرن ایران تثبیت کرد. آثار او به مجموعههایی از جمله موزه هنرهای معاصر تهران، موزه مینیاپولیس و مجموعههای هنری فرانسه و ایتالیا راه یافتند.
بهجت صدر توانست در بازار اقتصاد هنر نیز به جایگاه تثبتشدهای دست پیدا کند. نخستین حضور آثارش در حراجهای هنری به دوم آبان ۱۳۸۷ بازمیگردد؛ حضوری که تا امروز ۵۹ بار تکرار شده و ۹۰ اثر از او را به میز حراج رسانده است.
آمارها نشان میدهد بیش از ۸۵ درصد آثار عرضهشده از او به فروش رسیدهاند و میانگین قیمت فروش آثارش به بیش از ۳۶ هزار دلار میرسد. ارزش آثار او در این سالها بهطور میانگین بیش از ۴۳ درصد رشد داشته است.
* در نگارش این گزارش، از اطلاعات موجود در کتابهای «زایش مدرنیسم ایرانی»، علیرضا سمیعآذر، «تحولات تصویری هنر ایران»، سیامک زندهدل و اطلاعات آماری سایت «آرتچارت» استفاده شده است.
